Trong những năm tháng đứng trên bục giảng, có một khoảnh khắc mà tôi tin người làm giáo viên nào cũng từng trải qua: đứng trước một lớp học sôi nổi, nhưng ở góc bàn cuối, có một học sinh đang gục đầu xuống bàn, hoặc ánh mắt vô thần nhìn ra ngoài cửa sổ. Cuốn vở trước mặt em vẫn trống trăng dù buổi học đã trôi qua được một nửa.
Những lúc như vậy, cảm giác đầu tiên xộc đến trong tôi thường là sự bất lực, kéo theo một chút bực bội. Chúng ta rất dễ nhanh chóng dán lên các em cái nhãn “lười biếng”, “bướng bỉnh” hay “thiếu ý thức”. Nhưng sau nhiều lần cố gắng gặng hỏi, trách mắng rồi lại lặng lẽ quan sát, tôi nhận ra một điều: sự lười biếng hiếm khi là một bản tính, nó thường là một vỏ bọc.
Đằng sau thái độ buông xuôi đó, mỗi đứa trẻ lại giấu một lý do rất khác nhau. Có những em lười vì… sợ. Nghe có vẻ vô lý, nhưng các em thà không làm bài để nhận về lời nhận xét “vì nó lười nên mới thế”, còn hơn là đã dốc hết sức ra làm nhưng vẫn nhận điểm kém và đối mặt với cảm giác mình thật tồi tệ. Lại có những em lười đơn giản vì đã bị hổng kiến thức quá xa; việc ngồi nghe giảng bài mới lúc này chẳng khác nào lắng nghe một ngôn ngữ xa lạ, sự quá tải khiến các em chọn cách buông tay. Và cũng không thiếu những đứa trẻ loay hoay vì bài học quá xa rời thế giới thực tế mà các em đang sống.
Khi nhận ra điều đó, cách tôi bước vào lớp học bắt đầu thay đổi. Tôi ngừng việc biến giờ học thành một cuộc đối đầu giữa “sự kỉ luật của giáo viên” và “sự chống đối của học sinh”.
Thay vì bắt em hoàn thành cả một bài văn dài 500 từ ngay lập tức—điều vốn làm em hoảng sợ—tôi đi xuống tận bàn và bảo: “Em chỉ cần viết đúng hai câu mở bài cho thầy/cô trong 5 phút tới thôi, rồi mình tính tiếp.” Những nhiệm vụ chia nhỏ như vậy tạo ra các “chiến thắng nhanh”. Khi đứa trẻ nhận ra mình vừa hoàn thành được một việc gì đó và nhận lại một lời khen ghi nhận tiến trình chứ không phải áp lực điểm số, ánh mắt của em thay đổi rất nhanh. Sự tự tin nhỏ bé bắt đầu quay trở lại.
Tôi cũng học cách trò chuyện riêng với các em nhiều hơn sau giờ học, thay vì phê bình công khai trước lớp. Sức mạnh của sự lắng nghe mà không phán xét thật kỳ diệu. Rất nhiều lần, sau những khoảng lặng ngập ngừng, các em mới thú nhận những khó khăn gia đình, những áp lực vô hình hay sự mất phương hướng mà bình thường chẳng biết sẻ chia cùng ai. Đôi khi, việc giao cho em một trách nhiệm nhỏ trong lớp—như quản lý thiết bị hay hỗ trợ điểm danh—lại chính là chiếc chìa khóa kích hoạt lòng tự trọng và tinh thần trách nhiệm vốn bị ngủ quên.
Đổi mới một học sinh chưa bao giờ là câu chuyện của ngày một ngày hai. Nó cần một sự kiên nhẫn gần như kiệt cùng, cùng một lòng bao dung đủ lớn để chấp nhận những bước lùi ngắn của các em trên chặng đường dài. Nhưng tin tôi đi, khoảnh khắc bạn thấy một đứa trẻ từng muốn buông xuôi bắt đầu tự giác cầm bút lên và chủ động hỏi bài, cảm giác đó ngọt ngào hơn bất kỳ thành tích dạy học nào khác.
Cuối cùng, chúng ta dạy học không phải để tạo ra những cỗ máy làm bài tập hoàn hảo, mà là để đồng hành và giúp những đứa trẻ tìm thấy phiên bản tốt hơn của chính mình.
Còn bạn thì sao? Đã bao giờ bạn gặp một học sinh khiến bạn phải thay đổi hoàn toàn cách nhìn nhận của mình chưa?
