Hướng dẫn cách dạy Lịch sử 7 Bài 9 về Ngô Quyền và Đinh Bộ Lĩnh
Sau chiến thắng Bạch Đằng năm 938, lịch sử dân tộc Việt Nam bước sang một giai đoạn hoàn toàn mới. Hơn một nghìn năm Bắc thuộc đã kết thúc, nhưng giành được độc lập mới chỉ là bước đầu. Câu hỏi quan trọng hơn đặt ra lúc này là: người Việt sẽ tổ chức và bảo vệ quốc gia độc lập của mình như thế nào?
Đó cũng chính là mạch tư duy quan trọng nhất khi dạy bài Đất nước buổi đầu độc lập (939–967).
Nếu chỉ yêu cầu học sinh ghi nhớ một loạt mốc như 938, 939, 944, 965, 966–967 hay 968 thì bài học rất dễ trở thành một chuỗi sự kiện rời rạc. Thay vào đó, giáo viên có thể tổ chức bài học như một câu chuyện lịch sử có vấn đề:
Giành độc lập → xây dựng chính quyền → chính quyền suy yếu → đất nước chia cắt → xuất hiện người thống nhất đất nước → mở ra một giai đoạn phát triển mới.
Khi học sinh nhìn thấy được chuỗi nguyên nhân – kết quả này, các em sẽ hiểu bài nhanh hơn và cũng dễ ghi nhớ các sự kiện hơn.
Trong bài viết này, tôi gợi ý một cách triển khai bài học trên lớp theo hướng trực quan, có câu hỏi dẫn dắt và có hoạt động luyện tập, phù hợp với việc sử dụng slide trình chiếu.
Tài nguyên hỗ trợ: Tôi đã thiết kế một bộ slide bài giảng hoàn chỉnh cho bài Đất nước buổi đầu độc lập (939–967) gồm 18 slide, trong đó có 15 slide nội dung và 3 slide luyện tập. Giáo viên có thể mở trực tiếp trên web để giảng dạy hoặc sử dụng khi chuẩn bị bài.
Ở phần mở đầu, giáo viên chưa cần nói ngay về bộ máy chính quyền hay loạn 12 sứ quân.
Hãy bắt đầu từ một điều học sinh vừa học ở bài trước: chiến thắng Bạch Đằng năm 938.
Có thể chiếu hình ảnh hoặc sơ đồ ngắn về trận Bạch Đằng rồi hỏi:
“Sau khi đánh đuổi quân Nam Hán và giành được độc lập, theo em việc quan trọng nhất mà Ngô Quyền phải làm tiếp theo là gì?”
Học sinh có thể trả lời:
xây dựng chính quyền;
bảo vệ đất nước;
chọn kinh đô;
tổ chức quân đội;
ổn định cuộc sống nhân dân.
Không cần yêu cầu đáp án hoàn chỉnh. Mục đích của câu hỏi là giúp học sinh nhận ra rằng:
Chiến thắng quân xâm lược chưa phải là kết thúc. Một quốc gia độc lập còn cần phải xây dựng được một chính quyền của chính mình.
Đây là cầu nối rất tự nhiên để đi vào phần Ngô Quyền dựng nền độc lập.
2. Giúp học sinh hiểu ý nghĩa của việc Ngô Quyền xưng vương
Mốc năm 939, Ngô Quyền xưng vương khá dễ nhớ, nhưng nếu chỉ yêu cầu học sinh ghi lại thì các em chưa chắc hiểu vì sao sự kiện này quan trọng.
Giáo viên nên nhấn mạnh ba thông tin:
Thứ nhất, Ngô Quyền xưng vương.
Thứ hai, ông chọn Cổ Loa làm kinh đô.
Thứ ba, ông bỏ chức Tiết độ sứ của chính quyền phương Bắc.
Trong ba thông tin này, việc bỏ chức Tiết độ sứ là điểm rất đáng khai thác.
Giáo viên có thể hỏi:
“Tại sao Ngô Quyền không tiếp tục sử dụng chức Tiết độ sứ?”
Sau khi học sinh trao đổi, có thể chốt lại:
Tiết độ sứ vốn là chức quan trong hệ thống cai trị của phong kiến phương Bắc. Khi Ngô Quyền bỏ chức này và tự tổ chức chính quyền của người Việt, điều đó cho thấy đất nước ta không còn coi mình là một đơn vị hành chính phụ thuộc vào Trung Quốc.
Đây là một biểu hiện rõ ràng của nền độc lập, tự chủ.
Giáo viên có thể ghi trên bảng hoặc trình chiếu một câu ngắn:
“Từ một vùng đất bị cai trị → trở thành một quốc gia tự tổ chức chính quyền.”
Cách diễn đạt này thường giúp học sinh hiểu bản chất vấn đề nhanh hơn việc học thuộc một định nghĩa dài.
3. Dạy bộ máy chính quyền bằng sơ đồ, không nên dùng đoạn văn dài
Phần tổ chức chính quyền dưới thời Ngô khá ngắn, vì vậy giáo viên không cần biến nó thành một phần lý thuyết nặng nề.
Có thể sử dụng sơ đồ đơn giản:
VUA ↓ Quan văn – Quan võ ↓ Các châu ở địa phương
Sau đó hỏi học sinh:
“Ai là người đứng đầu chính quyền?”
“Ai giúp vua giải quyết công việc?”
“Ở địa phương, nhà nước quản lí bằng đơn vị nào?”
Sau khi học sinh trả lời, giáo viên mới tổng kết.
Điều quan trọng không phải là học sinh nhớ thật nhiều chức danh, mà là hiểu rằng sau khi giành độc lập, người Việt đã bắt đầu xây dựng một bộ máy nhà nước riêng.
Giáo viên cũng có thể yêu cầu học sinh so sánh:
Trước năm 938: chính quyền do phong kiến phương Bắc kiểm soát.
Sau năm 939: người Việt tự tổ chức chính quyền.
Chỉ một phép so sánh nhỏ như vậy có thể làm nổi bật ý nghĩa lịch sử của giai đoạn này.
4. Đừng bỏ qua đời sống xã hội và văn hóa
Khi dạy các bài lịch sử chính trị, giáo viên rất dễ dành hầu hết thời gian cho vua, chiến tranh và các mốc thời gian. Tuy nhiên, phần đời sống xã hội và văn hóa có thể giúp học sinh hiểu rằng độc lập không chỉ là vấn đề của triều đình.
Sau khi đất nước tương đối ổn định:
sản xuất được khôi phục;
đời sống nhân dân dần ổn định;
phong tục và tập quán của người Việt tiếp tục được duy trì;
văn hóa dân tộc có điều kiện phục hồi;
ý thức về một quốc gia độc lập ngày càng rõ nét.
Một câu hỏi tốt ở phần này là:
“Độc lập chính trị có ảnh hưởng như thế nào đến đời sống và văn hóa của người dân?”
Từ câu hỏi đó, giáo viên có thể giúp học sinh hình thành mối liên hệ:
Có độc lập → xã hội ổn định hơn → sản xuất phục hồi → văn hóa dân tộc được bảo vệ và phát triển.
Đây cũng là cơ hội để học sinh hiểu lịch sử ở phạm vi rộng hơn, thay vì chỉ nhìn lịch sử qua các trận đánh.
5. Chuyển sang giai đoạn khủng hoảng bằng một câu hỏi gây tò mò
Sau khi trình bày những thành tựu ban đầu của thời Ngô, giáo viên có thể chuyển mạch bài bằng câu hỏi:
“Nếu Ngô Quyền đã xây dựng được một chính quyền độc lập, tại sao chỉ vài chục năm sau đất nước lại rơi vào tình trạng chia cắt?”
Đây là điểm chuyển rất quan trọng của bài học.
Năm 944, Ngô Quyền mất.
Sau đó chính quyền nhà Ngô suy yếu. Các thế lực địa phương ngày càng mạnh lên, tranh giành quyền lực.
Đến năm 965, chính quyền nhà Ngô tan rã và đất nước bước vào tình trạng được gọi là loạn 12 sứ quân.
Khi sử dụng bản đồ 12 sứ quân, giáo viên không nhất thiết yêu cầu học sinh thuộc tên toàn bộ 12 người.
Điều các em cần nhìn thấy từ bản đồ là:
Đất nước không còn được kiểm soát bởi một chính quyền thống nhất.
Mỗi thế lực kiểm soát một khu vực.
Từ đây xuất hiện ba hậu quả lớn:
chiến tranh giữa các thế lực;
đời sống nhân dân bất ổn;
nguy cơ đất nước bị chia cắt kéo dài.
Giáo viên có thể hỏi:
“Nếu tình trạng này tiếp tục nhiều năm, điều gì có thể xảy ra với đất nước?”
Câu hỏi này sẽ dẫn rất tự nhiên đến nhân vật Đinh Bộ Lĩnh.
6. Dạy Đinh Bộ Lĩnh như một nhân vật giải quyết vấn đề lịch sử
Thay vì giới thiệu ngay:
“Đinh Bộ Lĩnh quê ở Hoa Lư…”
giáo viên có thể bắt đầu bằng vấn đề:
“Trong một đất nước có 12 thế lực cùng tranh giành quyền lực, muốn khôi phục ổn định thì cần làm gì?”
Phần lớn học sinh sẽ trả lời: cần thống nhất đất nước.
Lúc này mới giới thiệu:
Tại Hoa Lư, Ninh Bình, xuất hiện một nhân vật có tài năng quân sự và được nhân dân ủng hộ: Đinh Bộ Lĩnh.
Có thể kể ngắn câu chuyện thời nhỏ của ông với trò cờ lau tập trận. Giáo viên không nên dành quá nhiều thời gian cho câu chuyện này, nhưng đây là một chi tiết thú vị giúp học sinh nhớ nhân vật.
Điểm quan trọng hơn là:
Đinh Bộ Lĩnh biết tập hợp lực lượng, liên kết với những thế lực phù hợp và lần lượt đánh bại các sứ quân đối địch.
Trong khoảng 966–967, ông hoàn thành công cuộc thống nhất đất nước.
Giáo viên nên chốt bằng một sơ đồ:
Loạn 12 sứ quân ↓ Đinh Bộ Lĩnh tập hợp lực lượng ↓ Dẹp các sứ quân ↓ Đất nước thống nhất
Học sinh sẽ dễ nhớ hơn rất nhiều so với việc học một đoạn văn dài.
7. Làm rõ vì sao việc thống nhất đất nước có ý nghĩa lớn
Một câu hỏi có thể dùng ngay sau phần Đinh Bộ Lĩnh dẹp loạn là:
“Đinh Bộ Lĩnh chỉ giành được quyền lực cho mình hay ông đã giải quyết một vấn đề lớn hơn của đất nước?”
Hướng học sinh đến câu trả lời:
Ông không chỉ đánh bại những đối thủ chính trị mà còn chấm dứt tình trạng cát cứ, giúp đất nước trở lại thống nhất.
Đây chính là ý nghĩa quan trọng nhất.
Giáo viên có thể tiếp tục đặt giả định:
“Nếu 12 sứ quân tiếp tục tồn tại như 12 vùng riêng biệt thì một nhà nước thống nhất có thể được xây dựng không?”
Qua đó, học sinh sẽ hiểu rằng việc thống nhất lãnh thổ là điều kiện cần thiết để xây dựng chính quyền trung ương và bảo vệ nền độc lập.
8. Liên kết công cuộc thống nhất với sự ra đời của nhà Đinh
Sau khi thống nhất đất nước, Đinh Bộ Lĩnh tiếp tục thực hiện một bước quan trọng.
Năm 968, ông lên ngôi Hoàng đế, lấy hiệu Đinh Tiên Hoàng.
Ông:
đặt quốc hiệu là Đại Cồ Việt;
chọn Hoa Lư làm kinh đô;
lập ra nhà Đinh.
Ở phần này, giáo viên nên giúp học sinh chú ý đến từ “Hoàng đế”.
Có thể hỏi:
“Theo em, việc Đinh Bộ Lĩnh xưng Hoàng đế thể hiện điều gì?”
Giáo viên có thể chốt:
Việc đó thể hiện ý thức mạnh mẽ về chủ quyền và vị thế độc lập của quốc gia.
Đất nước không còn chỉ đơn giản là vừa thoát khỏi ách đô hộ. Một quốc gia độc lập với vua, quốc hiệu, kinh đô và chính quyền riêng đang được xây dựng.
Đây chính là bước phát triển quan trọng từ thời Ngô sang thời Đinh.
9. Cuối bài nên giúp học sinh nhìn toàn bộ bài học trên một trục thời gian
Trước khi luyện tập, giáo viên nên dành vài phút để hệ thống lại bằng timeline:
938 Chiến thắng Bạch Đằng
↓
939 Ngô Quyền xưng vương
↓
944 Ngô Quyền mất
↓
965 Nhà Ngô tan rã – loạn 12 sứ quân
↓
966–967 Đinh Bộ Lĩnh dẹp loạn
↓
968 Đinh Bộ Lĩnh lên ngôi Hoàng đế – nhà Đinh ra đời
Sau đó giáo viên có thể che phần mô tả và chỉ để lại năm, yêu cầu học sinh nói sự kiện tương ứng.
Hoặc làm ngược lại: cho sự kiện và yêu cầu học sinh nói năm.
Đây là một hoạt động rất ngắn nhưng hiệu quả trong việc củng cố trình tự thời gian.
10. Ba hoạt động luyện tập nên dùng cuối giờ
Hoạt động 1: Sắp xếp sự kiện
Cho học sinh các sự kiện bị đảo thứ tự:
Đinh Bộ Lĩnh dẹp loạn 12 sứ quân.
Ngô Quyền xưng vương.
Chiến thắng Bạch Đằng.
Chính quyền nhà Ngô tan rã.
Nhà Đinh được thành lập.
Học sinh có thể làm cá nhân trong khoảng một phút, sau đó đối chiếu với bạn bên cạnh.
Hoạt động này kiểm tra khả năng nhận biết trình tự lịch sử.
Hoạt động 2: Nhân vật và công lao
Cho hai nhân vật:
Ngô Quyền
và
Đinh Bộ Lĩnh
Sau đó yêu cầu học sinh phân loại các công lao:
đánh thắng quân Nam Hán trên sông Bạch Đằng;
xưng vương và xây dựng chính quyền độc lập;
dẹp loạn 12 sứ quân;
thống nhất đất nước;
lập ra nhà Đinh.
Cuối hoạt động, giáo viên có thể hỏi thêm:
“Điểm chung lớn nhất trong công lao của Ngô Quyền và Đinh Bộ Lĩnh là gì?”
Một câu trả lời tốt là:
Cả hai đều có đóng góp quan trọng trong việc xây dựng và củng cố nền độc lập, thống nhất của dân tộc.
Hoạt động 3: Câu hỏi vận dụng
Cuối cùng, yêu cầu học sinh trả lời:
“Vì sao việc thống nhất đất nước của Đinh Bộ Lĩnh có ý nghĩa quan trọng đối với dân tộc ta?”
Không nhất thiết phải viết dài.
Có thể yêu cầu khoảng 5–7 câu và gợi ý các ý:
đất nước trước đó bị chia cắt;
các sứ quân tranh giành quyền lực;
nhân dân chịu nhiều ảnh hưởng;
thống nhất giúp chấm dứt loạn lạc;
tạo điều kiện xây dựng nhà nước;
củng cố nền độc lập.
Đây là phần giúp giáo viên kiểm tra xem học sinh có thực sự hiểu ý nghĩa của sự kiện hay chỉ nhớ tên và mốc thời gian.
11. Một cách phân bố thời gian cho tiết học
Nếu dạy trong một tiết khoảng 45 phút, giáo viên có thể tham khảo cách chia thời gian sau:
5 phút đầu: Khởi động và nhắc lại chiến thắng Bạch Đằng.
12 phút: Ngô Quyền dựng nền độc lập, tổ chức chính quyền, xã hội và văn hóa.
10 phút: Nhà Ngô suy yếu và loạn 12 sứ quân.
10 phút: Đinh Bộ Lĩnh thống nhất đất nước và sự ra đời của nhà Đinh.
6–8 phút cuối: Tổng kết và luyện tập.
Không cần cố gắng nói hết mọi thông tin trên slide. Slide nên đóng vai trò là hình ảnh hỗ trợ cho lời giảng, còn giáo viên sử dụng câu hỏi để học sinh tham gia vào bài học.
12. Những điểm học sinh thường dễ nhầm
Trong bài này có một số chi tiết nên nhắc lại rõ ràng.
Ngô Quyền xưng vương năm 939, không phải 938
938 là chiến thắng Bạch Đằng.
939 là Ngô Quyền xưng vương.
Loạn 12 sứ quân xảy ra sau khi chính quyền nhà Ngô suy yếu
Không nên để học sinh hiểu rằng đất nước lập tức rơi vào loạn 12 sứ quân ngay sau khi Ngô Quyền mất.
Đinh Bộ Lĩnh thống nhất đất nước trước khi lập nhà Đinh
Chuỗi sự kiện cần nhớ là:
dẹp loạn → thống nhất đất nước → lên ngôi → lập nhà Đinh.
Cổ Loa và Hoa Lư là hai kinh đô khác nhau
Ngô Quyền: Cổ Loa.
Đinh Bộ Lĩnh: Hoa Lư.
Có thể cho học sinh đọc to hai cặp này để ghi nhớ.
13. Nếu sử dụng slide khi dạy bài này
Một bộ slide tốt cho bài học này không nên chứa quá nhiều đoạn văn nhỏ. Học sinh ngồi cuối lớp phải có thể nhìn rõ nội dung chính ngay khi slide xuất hiện.
Vì vậy, khi trình chiếu, nên ưu tiên:
tiêu đề lớn;
mốc thời gian nổi bật;
sơ đồ nguyên nhân – kết quả;
timeline;
bản đồ;
hình minh họa nhân vật;
câu hỏi ngắn;
các ý chính thay vì đoạn văn dài.
Bộ slide tôi thiết kế cho bài này gồm 18 slide, đi theo đúng mạch:
Bạch Đằng → Ngô Quyền → chính quyền độc lập → nhà Ngô suy yếu → loạn 12 sứ quân → Đinh Bộ Lĩnh → thống nhất đất nước → nhà Đinh → luyện tập.
Giáo viên có thể sử dụng để dạy trực tiếp trên màn hình lớp học, hạn chế thời gian tự thiết kế lại từng trang trình chiếu.
👉 Xem và tải bộ slide Bài 9 – Đất nước buổi đầu độc lập (939–967)
14. Điều quan trọng nhất học sinh nên nhớ sau bài học
Nếu cuối tiết chỉ yêu cầu học sinh ghi nhớ một mạch lịch sử, tôi sẽ chọn mạch này:
Ngô Quyền giành và xây dựng nền độc lập.
↓
Sau khi Ngô Quyền mất, chính quyền suy yếu và đất nước bị chia cắt.
↓
Đinh Bộ Lĩnh dẹp loạn 12 sứ quân và thống nhất đất nước.
↓
Sự ra đời của nhà Đinh tiếp tục củng cố quốc gia độc lập.
Đây là logic xuyên suốt toàn bộ bài.
Khi học sinh hiểu được logic đó, những mốc như 938 – 939 – 944 – 965 – 966–967 – 968 sẽ không còn là những con số rời rạc, mà trở thành các mốc trong một câu chuyện lịch sử hoàn chỉnh.
Và đó cũng là mục tiêu quan trọng nhất khi dạy bài Đất nước buổi đầu độc lập (939–967): giúp học sinh hiểu rằng sau khi giành được độc lập, cha ông ta còn phải trải qua một quá trình đầy khó khăn để xây dựng chính quyền, bảo vệ sự thống nhất và củng cố quốc gia độc lập của người Việt.
Tài nguyên bài giảng
Nếu thầy cô muốn tiết kiệm thời gian chuẩn bị bài, có thể tham khảo bộ slide được thiết kế riêng cho bài học này:
BÀI 9 – ĐẤT NƯỚC BUỔI ĐẦU ĐỘC LẬP (939–967)
18 slide trình chiếu
15 slide nội dung
3 slide luyện tập – vận dụng
Nội dung theo tiến trình bài học
Chữ lớn, rõ khi trình chiếu trong lớp
Có câu hỏi dẫn dắt, timeline và hoạt động củng cố
Có thể mở trực tiếp trên web để giáo viên giảng dạy
